معاشران گره از زلف یار باز کنید شبی خوش است بدین قصه اش دراز کنید
حضور خلوت انس است و دوستان جمعند و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید
در سالیان دور در سرزمین مهر و تقدس سپیدی درازترین تاریکی از این رو جشنی گشت که مردمان این دیار به انتظار خورشید از پس مقاوم ترین سیاهی سال بیدار مانده و با اطمینان از طلوع دوباره روشنی به پایکوبی و سرور می پرداختند . نماد نیکی در این شب پس از شکافتن زخیم ترین سیاهی بار دیگر پیروز بود و هر بار به یاد می آورد که این خیر است که پیروز خواهد بود .
***
عشاق گویند :
ماه دلداده مهر است و این هر دو سر بر کار خود دارند که زمان کار ماه ، شب است و مهر روزها بر می آید. ماه بر آن است که سحرگاه، راه بر مهر ببندد و با او در آمیزد، اما همیشه در خواب می ماند و روز فرا می رسد که ماه را در آن راهی نیست. سرانجام ماه تدبیری می اندیشد و ستاره ای را اجیر می کند، ستاره ای که اگر به آسمان نگاه کنی همیشه کنار ماه قرار دارد و عاقبت نیمه شبی ستاره، ماه را بیدار می کند و خبر نزدیک شدن خورشید را به او می دهد. ماه به استقبال مهر می رود و راز دل می گوید و دلبری می کند و مهر را از رفتن باز می دارد. در چنین زمانی است که خورشید و ماه کار خود را فراموش می کنند و عاشقی پیشه می کنند و مهر دیر بر می آید و این شب، «یلدا» نام می گیرد. از آن زمان هر سال مهر و ماه تنها یک شب به دیدار یکدیگر می رسند و هر سال را فقط یک شب بلند و سیاه وطولانی است که همانا شب یلداست .
***
در اسطوره های مردمان کهن یلدا زاد روز ایزد مهر است و ایزد مهر فرزندی است که قرن ها پیش از ظهور زرتشت از دوشیزه ای به نام میترا متولد گردیده است ، در آن روزگار مردمان مشرق زمین به آیین مهر گرویدند . از آن پش مهرپرستی از شرق راه روم پیش گرفت و مذهب رسمی رومیان گردید مهرپرستان رومی بر خدا لقب پدر داده و شب یلدا را مقدس می پنداشتند . کشیشان همیشه در آزار بودند از مهرپرستی رومیان ، تا زمانی که این افراد نماد های میترائیسم را با مسیحیت در آمیخته و یلدا را به علت مشخص نبودن تولد مسیح زادروز ایشان گرفتند ، آن را جشن گرفتند و مراسم شب یلدا مانند تزیین کاج و گذاردن ستاره بر بالای آن و پوشیدن لباس موبدان در این روز به جشن مذهبی مسیحیت مبدل گشت
***
هر یک از رسوم یلدا به معنایی است و با مناسبتی ، هندوانه و انار و سرخ گون های دیگر از جهت خورشید رنگ بودن آنها همیشه در تنقلات ایرانیان در این شب به چشم می خورند ؛ همیشه همگان بر پای صحبت پیرمردان و پیر زنان نشسته و به خاطرات و قصه های این کهنسالان در این شب دل می سپارند به یاد خورشید کهن سال ، که غروبش در این شب نه تنها دلیل مرگش نخواهد بود بل که با صورتی نو و روحی جوان از نو زاده خواهد شد . میوه ها و تنقلات خشک که یادگار بهار و تابستان است در کنار میوه های فصل به چشم می خورد تا باز گوی پیوند تابستان و زمستان و یکی بودن فصول باشد .
جشن یلدا بر همه ایرانیان مهر پرست گرامی باد !